Pomnik – Rogowo

W roku 2014 przeprowadziliśmy między innymi renowację pomnika Feliksa Majewskiego i Jana Groszkiewicza. W tym wypadku niezbędna była decyzja konserwatora zabytków.
Poniżej opis przeprowadzonych prac.

STAN ZACHOWANIA POMNIKA

Stan zachowania pomnika jest bardzo zły. Przyczyniły się do tego: usytuowanie oraz warunki atmosferyczne, a ich skutki pogłębiło pomalowanie całego pomnika farbami (prawdopodobnie w 1968 roku). Powierzchnia piaskowca była pokryta warstwą farby, która w wielu miejscach uległa silnemu spękaniu i intensywnemu złuszczeniu. Obecność szczelnej powłoki malarskiej jest dla kamienia bardzo szkodliwa, gdyż uniemożliwia swobodne wysychanie i sprzyja rozwojowi mikroorganizmów i powstaniu zniszczeń związanych z działaniem wody. Na podstawie zdjęcia wykonanego w latach 70-tych, można zauważyć, że obecnie na pomniku pozostały jedynie resztki farby, a i te ulegają cały czas osypywaniu. Spod warstwy barwnej prześwituje warstwa piaskowca, na której pojawiły się wykwity i plamy. Całość jest zabrudzona i szczególnie w partii przyziemia omszała. Pomnik na skutek tych zniszczeń zszarzał i pociemniał, a przez to zatracił swój pierwotny walor estetyczny. Duże znaczenie dla kondycji pomnika ma jego usytuowanie w bliskim sąsiedztwie drzew i północnej ściany kościoła. Miejsce to prawie cały czas pogrążone jest w cieniu i narażone na stałe zanieczyszczenia organiczne: osypujące się liście, gałęzie i inne fragmenty roślinne, wycieki z drzew, a także odchody ptaków. Zgodnie z prawami natury wszystkie materiały porowate usytuowane po stronie północnej są bardziej zawilgocone i intensywnie porastane przez glony i mchy, a także narażone na atak mikroorganizmów. Pomnik wykonany jest z materiału wybitnie porowatego i chłonącego wodę. Wilgoć, gromadzona w kamieniu zarówno z opadów, jak i kapilarnie podciągana z gruntu, bardzo długo utrzymuje się w całej masie kamienia. Każdorazowo proces wysychania trwa długo. Jak wspomniano, warstwa farby stanowiła niekorzystną barierę i utrudniała odparowywanie wody z piaskowca. Pomiędzy nią,
a kamieniem intensywnie rozwijały się zarówno bakterie, grzyby, glony jak i mech. Skutecznie naruszały one strukturę piaskowca, drążyły kanały, osłabiały lepiszcze kamienia, powodowały, że chłonął on więcej wody, a podczas mrozów był narażony na większe spękania. Naruszona została też konstrukcja podmurowania pomnika. Warstwa tynku naniesionego na wątek ceglany częściowo odpadła, powstały również ubytki w materiale podmurowania (kamień, cegła), a także wykruszenia zaprawy łączącej elementy betonowe. Boczna, betonowa belka z upływem czasu nieznacznie osunęła się, ale jednocześnie ustabilizowała.

ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

Czynności konserwatorskie poprzedziło wykonanie dokumentacji konserwatorskiej zarówno opisowej jak i fotograficznej. Po dokonaniu wielu prób ustalono metodę prac. Zbadano, że polichromia na płaskorzeźbionym fragmencie cokołu jest wtórna, tak jak przemalowanie całej powierzchni pomnika. Z pomnikiem, będącym przedmiotem tego opracowania, porównano dwa pomniki znajdujące się w Lubczu, miejscowości należącej do gminy Rogowo. Jednym jest nagrobek Alojzego Grzeszaka, postawiony prawdopodobnie w 1946 r., a drugim Pomnik Powstańców Wielkopolskich, postawiony przed 1939 r., prawdopodobnie w 1919 r. Istnieją stare fotografie obu pomników, na których elementy dekoracyjne, bliźniaczo podobne do tych w Rogowie, nie były malowane farbą – jedynie pomalowany na biało był na jednym z pomników orzełek. Pomniki Powstańców Wielkopolskich w Rogowie i Lubczu są bardzo podobne, zarówno w formie obelisku, jak i dekoracji. Na podstawie opracowania p. Martyny Goclik wiadomo, że pomnik w Rogowie był odnawiany w 1968 r. Nie ma wcześniejszych fotografii, jest jedynie zdjęcie z lat siedemdziesiątych, ukazujące odnowiony pomnik. Widać na nim, że obelisk i obmurowanie ze słupkami pomalowane zostało kryjącą, białą i błękitną farbą, a płaskorzeźba potraktowana farbą zieloną, brązową, białą i czerwoną. Kolory były bardzo nasycone, efekt tego odnowienia był w złym stylu i naruszał pierwotne założenia projektu nagrobka. Stan przemalowania w 2014 roku był następujący: farba na całej powierzchni pomnika łuszczyła się, jedynie elementy płaskorzeźby zachowały intensywność kolorów i przemalowanie było tu prawie nienaruszone. Jednym z założeń konserwatorskich jest usunięcie przemalowań i odkrycie oryginalnej powierzchni piaskowca. Celem prac konserwatorskich jest przywrócenie w maksymalnym stopniu oryginalnej formy nagrobka. Ważnym zadaniem jest wzmocnienie elementów przyziemia nagrobka. Ze względu na warunki realizowania zlecenia oraz stan zachowania obiektu przewiduje się podzielenie prac konserwatorskich na dwa etapy.

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH ETAP I

Prace murarskie, zabezpieczające podmurowanie cokołu  usunięcie wtórnych tynków z powierzchni kamiennych części nagrobka oraz murowanego cokołu  usunięcie wtórnych uzupełnień i spoin  wstępne oczyszczenie powierzchni z luźnych nawarstwień  oczyszczenie z wszelkich zabrudzeń  wypełnienie ubytków podmurowania cokołu  tynkowanie podmurowania cokołu  dezynfekcja i konsolidacja Konserwacja marmurowej tablicy  czyszczenie i polerowanie marmuru  odnawianie napisów i zabezpieczanie powierzchni marmuru Odnawianie łańcucha  oczyszczenie  pomalowanie ETAP II Konserwacja głównej części pomnika  usuwanie zanieczyszczeń i przemalowań z powierzchni piaskowca  uzupełnianie ubytków  dezynfekcja, wzmocnienie strukturalne i hydrofobizacja Odnawianie obmurowania i słupków  oczyszczenie  uzupełnienie ubytków i wypełnienie szczelin  dezynfekcja  tynkowanie u podstawy  wzmocnienie strukturalne i hydrofobizacja

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

Pierwszym etapem prac było usunięcie wykruszonych i spękanych wypełnień szczelin podmurowania oraz odkucie resztek starego tynku. W dalszej kolejności oczyszczono obmurowanie i słupki z kurzu oraz osypującej się warstwy farby i tynku. Zastosowano metodę czyszczenia piaskowego pod ciśnieniem. Czyszczenie to należało wykonywać bardzo ostrożnie, aby nie powodować niepotrzebnie odprysków czyszczonych elementów. Do piaskowania wykorzystano piasek o średnicy 1 mm. Następnie przystąpiono do usuwania wyraźnych plam i przebarwień. Były to czarne plamy kolonii grzybów oraz plamy czarnej farby, którą pomalowano w przeszłości łańcuch. Na powierzchni widać też było zasolenie, a także zielone zabarwienie przerostów mchu. Elementy obmurowania były cały czas wilgotne. Gdy temperatura powietrza była wyższa, a wilgotność mniejsza, wówczas w pewnym stopniu wysychały. Do usuwania plam farby zastosowano Scansol. Zaplamienia udało się usunąć tylko w pewnym stopniu. Zasolenie likwidowano stosując kompresy. Kolejnym etapem było trzykrotne nasycenie obmurowania i słupków środkiem dezynfekującym Lichenicyda, zabijającym bakterie, grzyby i mech. Robiono to w pewnych odstępach czasowych. Potem zastosowano impregnat Uni-Grunt firmy Atlas w stężeniu 1:1 z wodą. Przystąpiono do czyszczenia obelisku z piaskowca. Tu również zastosowano piaskowanie. Spod przemalowań wyłaniała się powierzchnia obrobionego pierwotnie piaskowca, z charakterystyczną, porowatą, guzełkowatą strukturą. Czyszczenie odbywało się wieloetapowo i z wielką ostrożnością. Piaskowiec był osłabiony i kruchy. Bardzo trudno usuwało się przemalowania płaskorzeźby. Warunki atmosferyczne nie sprzyjały tym zabiegom. Należało czekać aż raz, nie do końca oczyszczony fragment wyschnie i dopiero wtedy ponowić piaskowanie aż do zupełnego oczyszczenia. Po każdorazowym oczyszczeniu kamienia, przy dużym zawilgoceniu powietrza i podciąganiu wody z gruntu, w krótkim czasie (kilkanaście minut!) pojawiały się wykwity grzybów w postaci czarnych punkcików. Natychmiast trzeba było te miejsca dezynfekować 2% roztworem Lichenicydy w alkoholu etylowym. Dezynfekcję powtarzano wielokrotnie. Czekano na moment wyraźnego wyschnięcia nagrobka, aby zastosować środek konsolidujący Remmers KSE 300. Na szczęście pogoda dopisała i w końcu można było przeprowadzić ten zabieg. Tablicę marmurową czyszczono materiałami ściernymi i polerskimi. Litery pomalowano czarną farbą. Całą powierzchnię zabezpieczono woskiem mikrokrystalicznym. Przyziemie podmurowania oczyszczono, usunięto luźne elementy, niektóre wmurowano ponownie, dokładając nowe. Na belki podmurowania i słupki naniesiono w dwóch warstwach specjalną zaprawę o składzie zbliżonym do piaskowca, z dodatkiem włókna szklanego i pigmentów ( zaprawa firmy Ceresit CR 44). Oczyszczono łańcuch i pomalowano go czarną farbą.

Feliks Majewski, Jan Groszkiewicz – 2014